19 December 2003

Serbia and Montenegro

International Religious Freedom Report 2003
Released by the Bureau of Democracy, Human Rights and Labor

The Constitution and laws of the state union of Serbia and Montenegro and its constituent republics provide for freedom of religion, and state union and republican Governments generally respect this right in practice. There is no state religion in Serbia and Montenegro (SAM); however, the majority Serbian Orthodox Church receives some preferential consideration.

The status of respect for religious freedom by both the state union and republican Governments improved during the period covered by this report. The state union Ministry for Human and Minority Rights, established in March 2003, has set up an office dedicated to religious affairs that has made outreach to minority religious communities a top priority. Representatives of the Jehovah's Witnesses reported the elimination of restrictions on importation of religious literature during the period covered by this report.

There were some instances of discrimination against representatives of religious minorities in Serbia and Montenegro. The Jewish community reported an increase in anti-Semitic incidents, primarily involving hate speech and vandalism, during the period covered by this report. Jewish leaders and leaders of other minority religious communities often relate acts of vandalism to negative media reporting directed toward sects, known as "cults." Police and government officials have taken some positive steps in response to acts of hate speech and vandalism.

The U.S. Government discusses religious freedom issues with the state union and republican Governments in the context of its overall dialog and policy of promoting human rights. Embassy representatives meet regularly with representatives of ethnic and religious minorities as well as with government representatives to promote respect for religious freedom.

Section I. Religious Demography

The state union of Serbia and Montenegro (excluding U.N.-administered Kosovo) has a total land area of nearly 35,300 square miles and a population of approximately 8,662,000. The predominant faith in the country is Serbian Orthodoxy. Religion plays a small but growing role in public life. Approximately 78 percent of the citizens of Serbia and Montenegro are Serbian Orthodox, including most ethnic Serbs and Montenegrins who profess a religion. The Muslim faith is the second largest in Serbia and Montenegro, with approximately 5 percent of the population, including Slavic Muslims in the Sandzak, and ethnic Albanians in Montenegro and Southern Serbia. Roman Catholics make up about four percent of the population of Serbia and Montenegro, mostly Hungarians in Vojvodina, ethnic Albanians in Montenegro, and Croats in Vojvodina and Montenegro. Protestants make up about one percent of the population and include Adventists, Baptists, Reformed Christians, Evangelical Christians, Evangelical Methodists, Jehovah's Witnesses, the Church of Christ, Pentecostals, and Mormons. Serbia and Montenegro has a small and aging Jewish population numbering just a few thousand. The remainder of the population professes other faiths or considers themselves atheists.

Section II. Status of Religious Freedom

Legal/Policy Framework

The Constitution and laws of the state union of Serbia and Montenegro and its constituent republics provide for the freedom of religion, and the Governments generally respect this right in practice. There is no state religion in Serbia and Montenegro; however, the Montenegrin Republic's Constitution mentions the Serbian Orthodox Church, Islamic Religious Community, and Roman Catholic Church by name. The majority Serbian Orthodox Church receives some preferential consideration.

In the Federal Republic of Yugoslavia, the predecessor of the state union of Serbia and Montenegro, religious groups were required to apply to the Federal Ministry of Religious Affairs for registration. A new Federal Law on Religious Freedom, criticized both by the Serbian Orthodox Church and by minority religious communities, was not enacted before the Federal Republic of Yugoslavia ceased to exist in February 2003. As a result, with the dissolution of the Federal Republic of Yugoslavia and the abolition of the Federal Ministry of Religious Affairs, the requirement for religious groups to register has lapsed. At the end of the period covered by this
report, there were reports about a new attempt to pass a Religious Freedom Law for the Republic of Serbia; it is likely that this law would govern registration of religious groups in Serbia.

By the end of the period covered by this report, there was no formal registration of religions in both Serbia and Montenegro. However, to gain the status of juridical person necessary for real estate and other administrative transactions, religious groups may register as citizen groups with the Ministry of Interior in their home republic. During the period covered by this report, the state union Government rescinded the citizen group registration of the Society for Spiritual Science--Sanatan. According to government sources, Sanatan documents included tenets promoting criminality.

Religious education in Serbian primary and secondary schools continued during the period covered by this report. According to a 2001 Serbian government regulation, students are required either to attend classes from one of the seven "traditional religious communities:" Serbian Orthodoxy, Islam, Roman Catholicism, the Slovak Evangelical Church, Judaism, the Reform Christian Church, or the Evangelical Christian Church or can elect to substitute a class in civic education. The proportion of students registering for religious education grew during the period covered by this report, but registrations for civic education courses continued to predominate. Some protestant leaders and nongovernmental organizations (NGOs) in Serbia continued to voice their objection to the teaching of religion in public schools as well as to proposals that would classify some of Serbia's religions as traditional.

Prior to its dissolution in February 2003, the Yugoslav Federal Government organized a round table entitled "Religious Freedom in South-Eastern Europe." This round table included participants from the Government, the international community, and a broad spectrum of religious leaders, including representatives of minority religious groups. In addition to serving as an opportunity for inter-religious dialog, the meeting ended with a declaration encouraging tolerance and freedom of religion.

There was no progress noted during the period covered by this report on restitution of previously seized church property. By the end of the period covered by this report, there were indications that restitution of religious property would be addressed in Serbia by a wider law on restitution of nationalized private property. During the period covered by this report, the Republic of Montenegro abolished its Ministry of Religion.

Restrictions on Religious Freedom

Although the armed forces continue to offer only Serbian Orthodox services, the Serbia and Montenegro Ministry of Defense has prepared a regulation to introduce religious services for
Catholics and Muslims in the Army and to grant leave to members of other minority faiths to attend religious services outside their barracks and to spend important religious holidays with their families. The Army is also introducing dietary considerations to meet the needs of Islamic soldiers.

Protestants and foreign clergy actively practice and proselytize. There were no reports that missionaries from the United States were denied visas for religious work, and members of the Jehovah's Witnesses have reported no problems obtaining long-term residence permits or proselytizing.

Representatives of the Islamic Community in Belgrade were wary of the potential for government interference in affairs between their community and the Islamic Community of Novi Pazar.
The Belgrade Islamic community also reported continued difficulties in acquiring land and government approval for an Islamic cemetery near the city.

The Government of the Republic of Montenegro challenged a decision by the Ministry of Defense of the Federal Republic of Yugoslavia to transfer military property into the hands of the majority Serbian Orthodox Church. Montenegrin officials claim the transfer was an illegal attempt to prevent the Republican Government from obtaining this property when the federal state was dissolved and replaced by the state union of Serbia and Montenegro. The case was pending at the end of the period covered by this report.

Abuses of Religious Freedom

While in previous years, members of Jehovah's Witnesses have reported their members serving sentences for conscientious objection to the draft, they reported no such detainees at the end of the period covered by this report. The state union Government has begun to implement civilian service as an alternative to mandatory army service. Civilian service options will complement the non-lethal options already present for conscripts who object to military service for reasons of conscience. Some journalists question whether conscientious objector regulations will extend to adult converts, who are former conscripts who wish to leave the ready reserve.

Representatives of a human rights organization in Montenegro reported discrimination against a member of the Jehovah's Witnesses from Berane who received a 1-year sentence for use of a counterfeit banknote. These human rights activists questioned the strength of the evidence presented in the case and noted that the defendant's membership in the Jehovah's Witnesses was included in the court decision.

There were no reports of religious detainees or prisoners.

Forced Religious Conversions

There were no reports of forced religious conversion, including of minor U.S. citizens who had been abducted or illegally removed from the United States, or of the refusal to allow such citizens to be returned to the United States.

Improvements and Positive Developments in Respect for Religious Freedom

With the establishment of the state union of Serbia and Montenegro, the Federal Secretariat for Religious Affairs was disbanded. In addition to including freedom of conscience and religious practice in its founding documents, the state union of Serbia and Montenegro set up an office of religious affairs as part of its Ministry of Human and Minority Rights. According to sources within this ministry, the office views some of its main tasks as outreach to smaller religious communities and coordination between these groups and other government entities, such as the police. Representatives of minority religious communities reported good relations with this office.

Due to the passage of new legislation on public information in Serbia in April 2003, members of the Jehovah's Witnesses report experiencing no problems importing their religious literature. The Jehovah's Witnesses also report improved police and fire department response to vandalism against their religious objects.

In 2002 Serbian courts began proceedings in the Savic case, in which an author of anti-Semitic literature was tried for spreading racial or national hatred through the printed word. According to sources in the Jewish community of Serbia and Montenegro, a number of continuances have been issued in this trial; the case was ongoing at the end of the period covered by this report. The latest continuance was granted to allow for a psychiatric examination of the defendant.

Section III. Societal Attitudes

While relations between members of different religious groups, particularly in Serbia, are good, there were some instances of discrimination against representatives of religious minorities in the country. Religion and ethnicity are intertwined closely throughout Serbia and Montenegro, and in many cases it is difficult to identify discriminatory acts as primarily religious or primarily ethnic in origin. A number of the incidents of religious discrimination or harassment that occurred during the period covered by this report appear to have been based more on ethnicity than on religion.

In April 2003, Josip Tikvicki, an Adventist pastor in Zrenjanin, Serbia, was severely beaten after responding to the breaking of church windows. According to church sources, the Adventist Church in Zrenjanin had been the scene of a number of attacks in 2002, but the vandals were never apprehended. Following this latest attack, a representative of the Serbia and Montenegro Ministry of Human and Minority Rights visited the hospitalized cleric and publicly criticized the incident. Three persons were apprehended for the attack, were tried and given sentences of several months each. No progress was made in the case of a Hare Krishna adherent who was stabbed in Jagodina in Fall 2001.

A representative of Belgrade's Islamic community claimed that two murders in March were related to their victims' Islamic identity. One of the victims was the grandson of a former Imam in Belgrade; at the end of the murder trial, the defendant reportedly made an anti-Islamic slur. In the other incident, inmates in prison in Pozarevac reportedly killed a Muslim Roma inmate. During attempts to confirm these reports with other contacts in the Islamic and Roma communities, alternative motives for these crimes were given, other than religious identity.

On December 24, 2002, a group of Orthodox protestors prevented Anglican worshippers from entering the Serbian Orthodox Patriarchate in Belgrade where they traditionally have celebrated Christmas midnight mass. This act was severely criticized by then Yugoslav President Vojislav Kostunica as well as by the nation's human rights community.

Minority religious communities report continued problems with vandalism of church buildings, cemeteries and other religious premises. According to the Forum 18 News Service, approximately 30 attacks occurred during the period covered by this report, including a Molotov cocktail being thrown at a Sanatan residence outside Belgrade. Many of the attacks involved spray-painted graffiti, rock throwing, or the defacing of tombstones but a number of cases involved much more extensive damage. There were about ten incidents in which gravestones were desecrated, including those in Jewish, Islamic, and Lutheran cemeteries.

Jewish leaders reported a continued increase in anti-Semitism both in the media and in acts of vandalism like the destruction of gravestones. According to representatives of the Union of Jewish Communities of Serbia and Montenegro, anti-Semitic hate speech often appears in small-circulation books. The release of new books (or reprints of translations of anti-Semitic foreign literature) often leads to a spike in hate mail and other expressions of anti-Semitism. These same sources associated anti-Semitism to anti-western and anti-globalization sentiments as well as nationalism.

Journalists and religious leaders noted the continuation of anti-sect propaganda in the Serbian press. Minority Christian churches, like Baptists, Adventists, Jehovah's Witnesses, and others often are given the sect moniker in the press in Serbia and Montenegro. Religious leaders have noted that instances of vandalism often occur soon after press reports on sects. According to some sources, the fact that one of Serbia's leading experts on sects is a police captain whose works are used in military and police academies further complicates this situation.

In Montenegro, Catholic, Muslim, and Orthodox Communities coexist within the same towns and often use the same municipally owned properties to conduct worship services. Tensions exist between the Serbian Orthodox Church and the Montenegrin Orthodox Church, but these tensions are largely political, stemming from Montenegro's on-again, off-again drive for independence that started in 1997. Nevertheless, the Montenegrin Orthodox Church remains schismatic in the eyes of official Orthodoxy, and tensions between the two churches continued. One focus of controversy continued to be the Berane Yule Log ceremony. This year Montenegrin Orthodox believers burned their Yule Log in a village a small distance from Berane, thereby avoiding a confrontation with Serbian Orthodox believers. The two churches continue to contend for adherents and to make conflicting property claims, but this contention has not been marked by previous incidents of violence. However, NGO representatives reported concern at the level of nationalism and hate speech in Montenegro. Members of minority religious communities in Montenegro also reported being labeled "sects" and receiving threatening phone calls as a result.

Section IV. U.S. Government Policy

The U.S. Government continues to promote ethnic and religious tolerance throughout Serbia and Montenegro. Embassy officials meet regularly with the leaders of religious and ethnic minorities, as well as with representatives of the Serbian Orthodox Church and the Government (including ministers and deputy ministers) to promote the respect of religious freedom and human rights. In support of tolerance and respect for religious minorities in the armed forces, Embassy officials coordinated the participation of a representative of the Armed Forces of Serbia and Montenegro in a Marshall Center conference on the role of religion in the military.

KOSOVO
Kosovo continued to be administered under the civil authority of the U.N. Interim Administrative Mission in Kosovo (UNMIK), pursuant to U.N. Security Council Resolution (UNSCR) 1244. This resolution called for "substantial autonomy and meaningful self-administration" for the persons of Kosovo "within the Federal Republic of Yugoslavia." UNMIK and its chief administrator, the Special Representative of the Secretary General (SRSG), established a civil administration in 1999, following the conclusion of the NATO military campaign that forced the withdrawal of Yugoslav and Serbian forces from Kosovo. Since that time, the SRSG and UNMIK, with the assistance of the international community, have worked with local leaders to build the institutions and expertise necessary for self-government under UNSCR 1244.

The UNMIK-promulgated Constitutional Framework provides for freedom of religion, as does UNMIK Regulation 1999/24 on applicable law in Kosovo; UNMIK and the provisional institutions of self-government (PISG) generally respected this right in practice. The number of attacks by Kosovo Albanians against Orthodox Kosovo Serbs, which peaked following the NATO campaign in 1999, decreased markedly during the period covered by this report.

The status of respect for religious freedom improved somewhat during the period covered by this report. By the end of the reporting period, there was some movement by Kosovo leaders to reach out to the Serbian Orthodox minority, including discussion in the Kosovo Government concerning allocation of a portion of the Kosovo Consolidated Budget surplus to support the return of internally displaced persons (IDPs) to Kosovo.

Ethnic tensions between Kosovo's Albanians and Serb populations remained noticeable. Most of these tensions were largely rooted in ethnic, rather than religious, bias. Some Orthodox Churches were attacked, presumably by ethnic Albanian extremists, but the number of such attacks decreased. Protection of Serbian Orthodox Churches and other religious symbols continues to be transferred from the NATO-led Kosovo Force (KFOR) to U.N. international police and the Kosovo Police Service (KPS).

The U.S. government discusses religious freedom issues with UNMIK, the PISG, and religious representatives in Kosovo in the context of its overall dialog and policy of promoting human rights. The U.S. Government also supports UNMIK and KFOR in their security and protection arrangements for churches and patrimonial sites.

Section I. Religious Demography

Kosovo has a total land area of approximately 4,211 square miles and has a population of approximately 2 million. The predominant faith, professed by most of the majority ethnic Albanian population, the Bosniak, Gorani, and Turkish communities, and some in the Roma/Ashkali/Egyptian community, is Islam, although religion is not a significant factor in public life. The Kosovo Serb population, of who about 100,000 reside in Kosovo and 225,000 in Serbia and Montenegro, are largely Serbian Orthodox. Approximately three percent of ethnic Albanians are Roman Catholic. Protestants make up less than one percent of the population, but have small populations in most of Kosovo's cities.

Foreign clergy actively practice and proselytize. There are Muslim, Orthodox, Catholic, and Protestant missionaries active in Kosovo. There are 64 faith-based or religious organizations registered with UNMIK who list their goals as the provision of humanitarian assistance or faith-based outreach.

Section II. Status of Religious Freedom

Legal/Policy Framework

In May 2001, UNMIK promulgated the Consitutional Framework for Provisional Self-Government in Kosovo (the "Constitutional Framework"), which established the PISG and replaced the UNMIK-imposed Joint Interim Administrative Structure. Following November 2001 central elections, the 120-member Kosovo Assembly held its inaugural session in December 2001. In March 2002, the Assembly selected Kosovo's President, Prime Minister, and Government. Since that time, UNMIK has transferred certain authorities to the PISG, while retaining authority in such areas as security and protection of communities.

Kosovo's Constitutional Framework incorporates international human rights conventions and treaties, including those provisions that protect religious freedom and prohibit discrimination based on religion and ethnicity; UNMIK and PSIG generally respect this right in practice. UNMIK, the Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE), and the PISG officially promote respect for religious freedom and tolerance in administering Kosovo and in carrying out programs for its reconstruction and development.

There are no specific licensing regulations with regard to religious groups; however, in order to purchase property or receive funding from UNMIK or other international organizations, religious organizations must register with UNMIK as a nongovernmental organization (NGO). There have been some complaints by Kosovar Muslim leaders that they are not consulted prior to registration of foreign Islamic NGOs.

UNMIK recognizes as official holidays some, but not all, religious holidays of both the Muslim and Orthodox faiths.

Restrictions on Religious Freedom

UNMIK, the PISG, and KFOR policy and practice contributed to the generally free practice of religion.

There were no reports of religious detainees or prisoners.

Forced Religious Conversion

There were no reports of forced religious conversion, including of minor U.S. citizens who had been abducted or illegally removed from the United States, or of the government authorities' refusal to allow such citizens to be returned to the United States.

Improvements and Positive Developments in Respect for Religious Freedom

The number of attacks on Serbian Orthodox churches continued to decrease during the period covered by this report. Members of the PISG and some political leaders have reached out to Serbian Orthodox officials and expressed a public commitment to assist in the reconstruction of some damaged or destroyed churches. Catholic leaders reported that Muslim Albanian Kosovars had assisted in the repair and reconstruction of Catholic churches damaged by time or by the FRY/Serbian regime prior to 1999, in places such as Malisevo/Malisheve, Pristina, Prizren, Gnjilane/Gjilan, and the Rugova gorge, near Pec/Peje.

The withdrawal of FRY and Serbian troops from Kosovo in 1999 and establishment of UNMIK resulted in an improved situation for the majority, largely Muslim, ethnic Albanian population, and a cessation of attacks on their mosques and religious sites. One of the most serious challenges facing the international community in its administration of Kosovo has been to stop ethnically-motivated attacks on Serb Orthodox churches and shrines and on the Orthodox population of Kosovo. KFOR and UNMIK international police, with increasing participation of the Kosovo Police Service, were able to significantly reduce crimes against Orthodox persons and sites.

Section III. Societal Attitudes

Ethnicity and religion are closely entwined in Kosovo. While most Kosovo Albanians identify themselves as Muslim, the designation has more of a cultural than religious connotation. Kosovo Serbs identify themselves with the Serbian Orthodox Church, which defines not only their religious but also their cultural and historical perspectives. During and after the conflict, some Serbian Orthodox leaders played a moderating political role, but most have since withdrawn from political life as secular Serb leaders have stepped forward, especially following the November 2001 elections and subsequent establishment of Kosovo's Provisional Institutions.

Societal violence continued to decrease steadily during the period covered by this report, although the incidence of violence against Serbs remained steady. Of 72 murders in Kosovo during the reporting period, there were 10 Serb victims, although none of these murders are believed to have been religiously motivated. There were no reported incidents of rock-throwing or other assaults against Serbian Orthodox clergy, but monks and nuns at some monasteries reportedly remain unable to use parts of the monasteries' properties due to concerns about safety.

Security concerns had a chilling effect on the Serb community and their freedom of movement, which also affected their freedom to worship. Serb families with relatives living in both Kosovo and Serbia are restricted by security concerns from traveling to join them for religious holidays or ceremonies, including weddings and funerals. Due to such concerns, Bishop Artemije Radosavljevic, the head of the Serbian Orthodox Church in Kosovo, remains in a monastery in the Serbian enclave of Gracanica rather than return to the diocesan seat in Prizren. UNMIK police and KFOR have designed several mechanisms to provide security to improve mobility, and the OSCE reported some improvement in freedom of movement, particularly in the eastern region.

Attacks on Serbian Orthodox religious sites, presumably by ethnic Albanian extremists, continued during the period covered by this report, although these incidents continued to decrease significantly. There were incidents of vandalism at religious sites, including a fire set in the remains of the Zociste Monastery in Orahovac/Rahovec municipality (which was destroyed in the aftermath of the conflict); damage to the Orthodox cemetery in Decani/Decane; and explosions in November 2002 that seriously damaged two Orthodox churches in Istog. Anti-Orthodox expressions continued during the period covered by this report. In April the Student Union leader at Pristina University called for the removal of the Serbian Church located on University grounds. The Education Ministry later requested that the Pristina municipality authorities fence off university grounds and indicated that all non-university buildings--including the church--should be removed; by the end of the reporting period, there was no action taken against the church. In Djakovica/Gjakova, a dispute arose between the municipality mayor and KFOR regarding the mayor's decision to build a memorial on the site of a Serbian Church destroyed days after the cessation of hostilities in 1999; no action was taken by the end of the reporting period.

In light of societal violence in Kosovo against properties owned by the Serbian Orthodox Church and Serbian Orthodox religious symbols, UNMIK authorities continued to provide special security measures to protect religious sites and to ensure that members of all religious groups could worship safely. KFOR deployed security contingents at religious sites throughout Kosovo to protect them from further destruction, such as that which had occurred immediately after KFOR's intervention in 1999. Due to improving security conditions and decreasing interethnic tensions in some areas, KFOR removed static checkpoints from most churches and religious sites during the period covered by this report, relying instead on patrols by the indigenous Kosovo Police Service (KPS). In most cases, such changes in security measures did not result in a change in the level of safety of, or access to, the religious sites, although the head priest at the Pristina Orthodox Church reported that the situation deteriorated and stone attacks increased after the November 2002 security transfer from KFOR to mobile KPS patrols.

Protestants also report suffering some violence and discrimination. They have alleged mistreatment by "Islamic fundamentalists," who they claim attend Protestant services in order to identify participants for later harassment. One such attack occurred in Gjilan/Gnjilane in May, when a member of a Protestant Evangelical Church was badly beaten on his way home from church. Religious leaders claim that the police failed to conduct a proper investigation to avoid uncovering a possibly divisive religious motive. Protestants also have complained of vandalism of churches and theft of church property. They reported discrimination in relation to media access, particularly by the public Radio and Television Kosovo (RTK).

Protestants report acceptance by the majority Muslim community. However, some have observed that they are not included in some interfaith initiatives by Islamic leadership on the grounds that they do not comprise a "traditional" religion in Kosovo. For example, the Working Group established by the Kosovo Government to draft a law governing the legal status of religious communities failed to include Protestants.

Islamic, Orthodox, and Catholic religious leaders have attempted to encourage tolerance and peace in Kosovo, in both the religious and political spheres. Kosovar political leaders--including Kosovo Government officials and political party leaders--have been increasingly active in publicly calling for tolerance.

Section IV. U.S. Government Policy

The U.S. Government discusses religious freedom issues and has sought to promote ethnic and religious tolerance in Kosovo. U.S. Office officials have also maintained close contacts with religious leaders.

Since December 2000, the U.S. Government has provided significant funding to Radio KIM (Radio Caglavica), based at Gracanica Monastery, which broadcasts in both Serbian and the Roma language. Serbian Orthodox Bishop Artemije's clerical staff runs the station, and it broadcasts news, music, interviews, and cultural programs. U.S. KFOR peacekeeping troops have worked to prevent ethnic and religious violence in Kosovo and have guarded religious sites. The U.S. is involved actively in UNMIK, the interim administration mission in Kosovo, which is aimed at securing peace, facilitating refugee return and reconstruction, laying the foundations for democratic self-government, and fostering respect for human rights regardless of ethnicity or religion. During the period covered by this report, the U.S. Government funded a partial survey of Islamic manuscripts in Kosovo, in order to help the local Islamic community preserve their religious heritage.

Released on December 18, 2003

Srbija i Crna Gora

Međunarodni izveštaj o slobodi veroispovesti za 2003.
Objavila Kancelarija za demokratiju, ljudska prava i rad

Ustav i zakoni državne zajednice Srbije i Crna Gore i njenih konstitutivnih republika dozvoljavaju slobodu veroispovesti, i, uopšte uzev, državna zajednica i republičke vlade poštuju ovo pravo u praksi. U Srbiji i Crnoj Gori ne postoji državna religija, ali većinska Srpska pravoslavna crkva uživa izvesnu prednost.

I državna zajednica i republičke vlade su povećale stepen poštovanja slobode veroispovesti u periodu na koji se ovaj izveštaj odnosi. Ministarstvo državne zajednice za ljudska i manjinska prava, osnovano 2003. godine, ustanovilo je kancelariju za verska pitanja čiji je najviši prioritet kontakt sa manjinskim verskim zajednicama. Predstavnici Jehovinih svedoka su izvestili o ukidanju zabrana na uvoz verske literature u toku perioda na koji se odnosi ovaj izveštaj.

Postoje izvesni slučajevi diskriminacije predstavnika verskih manjina u Srbiji i Crnoj Gori. Jevrejska zajednica je izvestila o povećanom broju antisemitskih incidenata, pre svega o govoru mržnje i vandalizmu, u toku perioda na koji se odnosni ovaj izveštaj. Jevrejski poglavari kao i poglavari drugih manjinskih verskih zajednica često povezuju vandalske činove sa negativnim medijskim izveštavanjem o sektama, “kultovima”. Policija i državni zvaničnici preduzimaju određene pozitivne korake kao odgovor na govor mržnje i vandalizam.

Vlada Sjedinjenih država razmatra pitanja slobode veroispovesti sa državnom zajednicom i republičkim vladama u okviru svog ukupnog dijaloga i politike unapređenja ljudskih prava. Predstavnici Ambasade se redovno sastaju sa predstavnicima nacionalnih i verskih manjina kao i sa državnim predstavnicima da bi unapredili poštovanje slobode veroispovesti.

Odeljak I. Verska demografija

Državna zajednica Srbija i Crna Gora (bez Kosova koje je pod administrativnom upravom Ujedinjenih nacija) ima ukupnu površinu od gotovo 91.420 kvadratnih kilometara i otprilike 8.662.000 stanovnika. U zemlji preovladava srpska pravoslavna vera. Religija igra malu ulogu u javnom životu, ali postoji tendencija rasta. Otprilike 78% stanovnika Srbije i Crne Gore su srpskopravoslavne veroispovesti, uključujući većinu etničkih Srba i Crnogoraca vernika. Muslimanska veroispovest je sledeća po veličini, otprilike 5% stanovništva, uključujući slovenske muslimane u Sandžaku i etničke Albance u Crnoj Gori i Južnoj Srbiji. Rimokatolici čine oko 4% populacije u Srbiji i Crnoj Gori, što su uglavnom Mađari u Vojvodini, etnički Albanci u Crnoj Gori i Hrvati u Vojvodini i Crnoj Gori. Protestanti čine oko jedan procenat populacije i uključuju adventiste, baptiste, Hrišćansku reformatsku crkvu, hrišćane evangeliste, evangeliste metodiste, Jehovine svedoke, Crkvu Hristovu, pentekostalce i mormone. Srbija i Crna Gora ima malu i stariju jevrejsku populaciju koja broji svega nekoliko hiljada. Ostatak stanovništva ispoveda druge vere ili se smatra ateistima.

Odeljak II. Stanje slobode veroispovesti

Pravni/politički okvir

Ustav i zakoni državne zajednice Srbije i Crne Gore i njenih konstitutivnih republika dozvoljavaju slobodu veroispovesti, i, uopšte uzev, vlade poštuju ovo pravo u praksi. U Srbiji i Crnoj Gori ne postoji državna religija, ali Ustav Republike Crne Gore poimence spominje Srpsku pravoslavnu crkvu, Islamsku versku zajednicu i Rimokatoličku crkvu. Većinska Srpska pravoslavna crkva uživa izvesnu prednost.
U Saveznoj Republici Jugoslaviji, preteči državne zajednice Srbije i Crne Gore, od verskih grupa je zahtevano da se obrate Saveznom ministarstvu za verska pitanja radi registracije. Novi Savezni zakon o slobodi veroispovesti, koji kritikuju i Srpska pravoslavna crkva i manjinske verske zajednice, nije stupio na snagu do februara 2003. kada je Savezna Republika Jugoslavija prestala da postoji. Kao rezultat svega, sa raspadom Savezne Republike Jugoslavije i ukidanjem Saveznog ministarstva za verska pitanja, prestala je potreba da se verske grupe registruju. Krajem perioda na koji se odnosi ovaj izveštaj, pojavili su se izveštaji o novom pokušaju da se donese novi zakon o slobodi veroispovesti za Republiku Srbiju; verovatno će ovaj zakon regulisati registraciju verskih grupa u Srbiji.

Do kraja perioda na koji se odnosi ovaj izveštaj, nije postojala formalna registracija religija ni u Srbiji ni u Crnoj Gori. Međutim, da bi se dobio status pravnog lica, koji je neophodan za kupovinu nekretnina i druge administrativne poslove, verska grupa se može registrovati kao grupa građana pri Ministarstvu unutrašnjih poslova u svojoj matičnoj republici. U periodu na koji se odnosi ovaj izveštaj, Vlada državne zajednice poništila je registraciju grupe građana "Društvo za duhovnu nauku – Sanatan". Prema izvorima u vladi, dokumentacija Sanatana je uključivala principe koji promovišu kriminal.

Veronauka se učila u srpskim osnovnim i srednjim školama u periodu na koji se ovaj izveštaj odnosi. Prema propisima Vlade Srbije iz 2001. godine, učenici moraju da pohađaju nastavu ili jedne od sedam «tradicionalnih verskih zajednica», a to su Srpska pravoslavna crkva, Islamska zajednica, Rimokatolička crkva, Slovačka evangelistička crkva, Jevrejska verska zajednica, Hrišćanska reformatska crkva i Evangelistička hrišćanska crkva, ili mogu izabrati da umesto ove nastave pohađaju časove građanskog vaspitanja. Broj učenika koji se prijavljuju za veronauku porastao je u toku perioda na koji se ovaj izveštaj odnosi, ali se za građansko vaspitanje i dalje prijavljuje mnogo više učenika. Neki protestantski poglavari i nevladine organizacije u Srbiji nastavili su da izražavaju svoje primedbe u pogledu predavanja veronauke u državnim školama kao i predloga prema kojima bi neke veroispovesti u Srbiji bile klasifikovane kao tradicionalne.

Pre raspada u februaru 2003. godine, Vlada Savezne Republike Jugoslavije je organizovala okrugli sto pod nazivom “Sloboda veroispovesti u Jugoistočnoj Evropi”. Ovaj okrugli sto je okupio učesnike iz Vlade, međunarodne zajednice i veliki broj verskih vođa, uključujući i predstavnike manjinskih verskih grupa. Pored toga što je poslužio kao prilika za dijalog različitih konfesija, sastanak je završen deklaracijom koja podstiče toleranciju i slobodu veroispovesti.

Napredak u vezi sa vraćanjem ranije oduzete crkvene imovine nije primećen u periodu na koji se odnosi ovaj izveštaj. Do kraja ovog perioda, postojale su indikacije da će se u Srbiji vraćanje crkvene imovine regulisati širim zakonom o vraćanju nacionalizovane privatne imovine. U toku perioda na koji se odnosi ovaj izveštaj, Republika Crna Gora je ukinula svoje Ministarstvo vera.

Ograničenja verskih sloboda

Iako oružane snage i dalje omogućavaju organizovanje samo srpske pravoslavne službe, Ministarsto odbrane Srbije i Crne Gore priprema regulativu za uvođenje verskih službi za katolike i muslimane u Vojsci i odobrenje odsustva pripadnicima drugih manjinskih konfesija da bi prisustvovali verskoj službi van kasarne i za vreme značajnih verskih praznika bili sa svojim porodicama. Vojska takođe počinje da vodi računa o režimu ishrane vojnika muslimanske veroispovesti.

Protestanti i strano sveštenstvo aktivno obavljaju službu i preobraćenje. Nije bilo izveštaja da su misionarima iz Sjedinjenih Država uskraćene vize zbog verskog rada, a pripadnici Jehovinih svedoka nisu prijavili nijedan problem u vezi sa pribavljanjem dugoročnih dozvola za boravak ili preobraćenjem.

Predstavnici Islamske zajednice u Beogradu bili su obazrivi u pogledu mogućeg mešanja vlasti u poslove njihove zajednice sa Islamskom zajednicom Novog Pazara. Islamska zajednica u Beogradu je takođe prijavila kontinuirane teškoće u dobijanju zemljišta i dozvole vlasti za islamsko groblje u blizini grada.

Vlada Republike Crne Gore se suprotstavila odluci Ministarstva odbrane Savezne Republike Jugoslavije da prenese vojnu imovinu u ruke većinske Srpske pravoslavne crkve. Crnogorski zvaničnici tvrde da je prenos bio nezakonit pokušaj da se republička vlada spreči da dobije ovu imovinu nakon raspada savezne države i uspostavljanja državne zajednice Srbije i Crne Gore. Slučaj nije bio rešen do isteka perioda na koji se odnosi ovaj izveštaj.

Zloupotreba verskih sloboda

Dok su prethodnih godina Jehovini svedoci prijavljivali da se pojedini njihovi pripadnici nalaze na odsluženju kazne zbog savesnog protivljenja služenju vojnog roka, nijedan takav pritvorenik nije prijavljen do kraja perioda na koji se odnosi ovaj izveštaj. Vlada državne zajednice počela je da uvodi civilnu službu kao alternativu obaveznom vojnom roku. Pravo izbora civilne službe će dopunjavati opciju ne korišćenja ubojnog oružja koja već postoji za vojne obveznike koji se protive vojnoj službi iz razloga prigovora savesti. Neki novinari postavljaju pitanje da li će se propisi koji se odnose na prigovor savesti proširiti i na odrasle konvertite, bivše vojne obveznike koji žele da napuste rezervni sastav.

Predstavnici organizacija za ljudska prava u Crnoj Gori su prijavili diskriminaciju jednog pripadnika Jehovinih svedoka iz Berana, koji je osuđen na godinu dana zatvora zbog upotrebe falsifikovane novčanice. Ovi aktivisti za ljudska prava doveli su u sumnju snagu dokaza izvedenih u ovom postupku i primetili da je činjenica da optuženi pripada Jehovinim svedocima bila unešena u sudsku odluku.
Nije bilo izveštaja o licima koja su u pritvoru ili zatvoru iz verskih razloga.

Prisilno versko preobraćenje

Nije bilo izveštaja o prisilnom verskom preobraćenju, uključujući i maloletne američke državljane koji su oteti ili nezakonito odvedeni iz Sjedinjenih Država, ili odbijanja da se takvim državljanima dozvoli povratak u Sjedinjene Države.

Poštovanje slobode veroispovesti - napredak i pozitivan razvoj

Sa uspostavljanjem državne zajednice Srbije i Srne Gore, Savezni sekretarijat za verska pitanja je raspušten. Pored toga što je u svoj osnivački dokument uključila slobodu savesti i obavljanje verske službe, državna zajednica Srbije i Crne Gore osnovala je Kancelariju za verska pitanja kao deo Ministarstva za ljudska i manjinska prava. Prema izvorima iz ovog ministarstva, ova kancelarija smatra da je među njenim glavnim zadacima kontkat sa manjim verskim zajednicama i koordinacija između ovih grupa i drugih državnih entiteta kao što je policija. Predstavnici manjinskih verskih zajednica su izvestili o dobrim odnosima sa ovom kancelarijom.

Pošto je aprila 2003. godine usvojen novi Zakon o javnom informisanju u Srbiji, pripadnici Jehovinih svedoka prijavljuju da nemaju nikakvih problema pri uvozu verske literature. Jehovini svedoci takođe obaveštavaju o boljem odnosu policije i vatrogasaca prema vandalskom ponašanju u odnosu na njihove verske objekte.
Srpski sudovi su 2002. godine počeli suđenje u slučaju Savić, gde se autoru antisemitske literature sudi za širenje rasne ili nacionalne mržnje putem pisane reči. Prema izvorima iz Jevrejske zajednice Srbije i Crne Gore, ovaj slučaj je odlagan mnogo puta i još uvek je bio otvoren na isteku perioda na koji se ovaj izveštaj odnosi. Poslednje odlaganje je odobreno da bi se omogućio psihijatrijski pregled optuženog.

Odeljak III. Stavovi društva

Dok su, posebno u Srbiji, odnosi među pripadnicima različitih verskih grupa dobri, bilo je nekih slučajeva diskriminacije predstavnika verskih manjina u zemlji. Verska i nacionalna pripadnost su tesno povezane u Srbiji i Crnoj Gori, a u mnogim slučajevima teško je ustanoviti da li su uzroci diskriminacije prvenstveno verskog ili nacionalnog karaktera. Izgleda da je veliki broj slučajeva verske diskriminacije ili uznemiravanja, u toku perioda na koji se odnosi ovaj izveštaj, bio više nacionalne nego verske prirode.

Aprila 2003. Josip Tikvicki, adventistički sveštenik iz Zrenjanina u Srbiji, pretučen je nakon što je reagovao na razbijanje prozora na crkvi. Prema izvorima iz crkve, Adventistička crkva u Zrenjaninu bila je meta velikog broja napada u toku 2002. godine, ali vandali nikad nisu uhvaćeni. Posle ovog poslednjeg napada, predstavnik Ministarstva Srbije i Crne Gore za ljudska i manjinska prava posetio je sveštenika u bolnici i javno osudio incident. Tri osobe su pritvorene zbog napada i osuđene svaka na nekoliko meseci zatvora. Napredak nije ostvaren u slučaju jednog sledbenika Hare Krišne koji je izboden u Jagodini u jesen 2001. godine.

Predstavnik beogradske islamske zajednice tvrdi da su dva ubistva u mesecu martu povezana sa činjenicom da su žrtve muslimani. Jedna od žrtava je unuk bivšeg beogradskog imama; na kraju suđenja za ubistvo, optuženi je navodno napravio nerazgovetan antimuslimanski komentar. U drugom incidentu, osuđenici na izdržavanju kazne u zatvoru u Požarevcu navodno su ubili zatvorenika, Roma muslimanske veroispovesti. U toku pokušaja da se dobije potvrda za ove navode u islamskoj i romskoj zajednici, za ove zločine su pruženi drugi motivi, koji nisu verskog karaktera.

Na dan 24. decembra 2002. grupa pravoslavnih učesnika u protestu sprečila je anglikanske parohijane da uđu u Patrijaršiju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu gde anglikanci tradicionalno prisustvuju božićnoj ponoćnoj misi. Ovaj čin je oštro osudio tadašnji jugoslovenski predsednik Vojislav Koštunica kao i nacionalna zajednica za ljudska prava.

Manjinske verske zajednice izveštavaju o kontinuiranim problemima vandalskog uništavanja crkvenih zgrada, groblja i drugih verskih objekata. Prema podacima informativne službe Forum 18, oko 30 napada se dogodilo u toku perioda na koji se ovaj izveštaj odnosi, uključujući i incident kada je Molotovljev koktel bačen na kuću jednog pripadnika udruženja Sanatan van Beograda. Mnogi napadi uključuju sprejom ispisane grafite, kamenovanja, ili oštećenja nadgrobnih spomenika, ali u velikom broju slučajeva radi se o mnogo većim oštećenjima. U desetak incidenata ruinirani su nadgrobni spomenici, uključujući slučajeve na jevrejskom, muslimanskom i luteranskom groblju.

Jevrejski poglavari su izvestili o povećavanju antisemitizma i u medijima i kroz vandalsko ponašanje kao što je uništavanje nadgrobnih spomenika. Prema rečima predstavnika Saveza jevrejskih zajednica Srbije i Crne Gore, antisemitski govor mržnje često se javlja u knjigama malog tiraža. Objavljivanje novih knjiga (ili ponovljena izdanja prevoda antisemitske strane literature) često vodi verskoj netrpeljivosti izraženoj kroz pisma mržnje ili nekim drugim načinom izražavanja antisemitskih osećanja. Isti ovi izvori povezuju antisemitizam sa antizapadnjačkim i antiglobalizacijskim osećanjima kao i nacionalizmom.

Novinari i verski poglavari su primetili da se nastavlja antisektaška propaganda u srpskoj štampi. Manjinske hrišćanske crkve, kao što su baptisti, adventisti, Jehovini svedoci i drugi, često dobijaju etiketu sekte u štampi u Srbiji i Crnoj Gori. Verski poglavari primećuju da se slučajevi vandalizma često dešavaju nakon pisanja štampe o sektama. Prema nekim izvorima, činjenica da je jedan od vodećih eksperata za sekte kapetan policije, čiji se radovi koriste u vojnim i policijskim školama, dodatno komplikuje situaciju.

U Crnoj Gori, katolička, muslimanska i pravoslavna zajednica koegzistiraju u istim gradovima i često koriste iste opštinske prostorije za obavljanje verskih obreda. Tenzije postoje između Srpske pravoslavne crkve i Crnogorske pravoslavne crkve, ali su ove tenzije uglavnom političke prirode, i imaju koren u crnogorskoj povremenoj želji da bude nezavisna a koja datira od 1997. U svakom slučaju, službeno pravoslavlje na Crnogorsku pravoslavnu crkvu gleda kao na raskolničku, a tenzije između dve crkve se nastavljaju. Beranska ceremonija spaljivanja badnjaka i dalje je u žiži spora. Ove godine crnogorski pravoslavni vernici su svoj badnjak palili u selu nedaleko od Berana, izbegavajući tako konfrontaciju sa srpskim pravoslavnim vernicima. Dve crkve nastavljaju da se bore za pristalice i da se spore oko imovine, ali ovaj sukob nije obeležen ranijim slučajevima nasilja. Međutim, predstavnici nevladinih organizacija izrazili su zabrinutost zbog stepena nacionalizma i govora mržnje u Crnoj Gori. Pripadnici manjinskih verskih zajednica u Crnoj Gori takođe su prijavili da su etiketirani kao «sekte» što za posledicu ima da primaju preteće telefonske pozive.

Odeljak IV. Politika Vlade Sjedinjenih Država

Vlada Sjedinjenih Država nastavlja da promoviše nacionalnu i versku toleranciju u Srbiji i Crnoj Gori. Službenici Ambasade se redovno sastaju sa poglavarima verskih i manjinskih zajednica kao i sa predstavnicima Srpske pravoslavne crkve i vlade (uključujući ministre i zamenike ministara) da bi promovisali poštovanje slobode veroispovesti i ljudskih prava. U znak podrške toleranciji i poštovanju verskih manjina u oružanim snagama, službenici Ambasade su koordinirali učešće predstavnika Oružanih snaga Srbije i Crne Gore na konferenciji održanoj u Maršalovom centru o ulozi religije u vojsci.

KOSOVO

Kosovo je i dalje pod civilnom upravom Privremene administrativne misije Ujedinjenih nacija (UNMIK), u skladu sa Rezolucijom 1244 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija. Ova rezolucija zahteva «veliku autonomiju i značajnu samoupravu» za lica na Kosovu «u okviru Savezne Republike Jugoslavije». UNMIK je, na čelu sa glavnim administratorom, specijalnim izaslanikom generalnog sekretara, ustanovio civilnu upravu 1999. godine, nakon završetka vojne intervencije NATO-a koja je primorala jugoslovenske i srpske snage da se povuku sa Kosova. Od tada, specijalni izaslanik generalnog sekretara i UNMIK, uz pomoć međunarodne zajednice, rade sa lokalnim liderima na stvaranju institucija i stručnog kadra potrebnih za samoupravu prema Rezoluciji 1244.

Ustavni okvir, koji je UNMIK objavio, dozvoljava slobodu veroispovesti isto kao i UNMIK-ov Propis 1999/24 o pravu primenjivom na Kosovu, a UNMIK i privremene institucije samouprave uglavnom poštuju ovo pravo u praksi. Veliki broj napada kosovskih Albanaca na pravoslavne kosovske Srbe, koji su kulminirali posle intervencije NATO-a, značajno je smanjen u periodu na koji se odnosi ovaj izveštaj.
Stepen poštovanja verskih sloboda se unekoliko poboljšao u periodu na koji se ovaj izveštaj odnosi. Do kraja ovog perioda, bilo je određenih aktivnosti kosovskih lidera da se pomogne srpskoj pravoslavnoj manjini, uključujući razgovor u kosovskoj Vladi u vezi sa dodelom dela viška kosovskog konsolidovanog budžeta za pomoć povratku interno raseljenih lica na Kosovo.

Nacionalne tenzije između kosovskih Albanaca i Srba i dalje su primetne. Većina ovih tenzija uglavnom ima koren u nacionalnoj a ne u verskoj pristrasnosti. Bilo je napada na pravoslavne crkve, verovatno od strane albanskih ekstremista, ali se broj tih napada smanjio. Zaštita srpskih pravoslavnih crkava i drugih verskih simbola i dalje se prenosi sa KFOR-a, koji predvode snage NATO-a, na međunarodnu policiju Ujedinjenih nacija i Kosovsku policiju.

Vlada Sjedinjenih Država raspravlja o pitanjima verskih sloboda sa UNMIK-om, privremenim institucijama samouprave i verskim predstavnicima na Kosovu u okviru svog ukupnog dijaloga i politike unapređenja ljudskih prava. Vlada Sjedinjenih Država takođe podržava UNMIK i KFOR u obezbeđivanju i zaštiti crkava i baštine.

Odeljak I. Verska demografija

Kosovo ima ukupnu površinu oko 10.900 kvadratnih kilometara i oko 2 miliona stanovnika. Glavna veroispovest, koju ispoveda većina etničkog albanskog stanovništva, bošnjačka, goranska i turska zajednica kao i deo Roma, Aškalija i Egipćana, jeste islam, iako religija nije značajan faktor u javnom životu. Kosovsko srpsko stanovništvo, od kojeg 100.000 živi na Kosovu, a 225.000 u Srbiji i Crnoj Gori, uglavnom je srpske pravoslavne vere. Otprilike 3% etničkih Albanaca su rimokatolici. Protestanti čine manje od jednog procenta stanovništva, ali imaju male zajednice u većini kosovskih gradova.

Strano sveštenstvo aktivno obavlja službu i preobraćenje. Na Kosovu su aktivni muslimanski, pravoslavni, katolički i protestantski misionari. Pri UNMIK-u su registrovane 64 verske organizacije i organizacije religijskog karaktera, koje za svoj cilj navode pružanje humanitarne pomoći ili pomoć verske prirode.

Odeljak II. Stanje verskih sloboda

Pravni/politički okvir

Maja 2001. godine, UNMIK je objavio Ustavni okvir za privremenu samoupravu na Kosovu («Ustavni okvir»), koji je ustanovio privremene institucije samouprave i zamenio zajedničku privremenu administrativnu strukturu koju je UNMIK uveo. Nakon centralnih izbora u novembru 2001. godine, Skupstina Kosova, koja broji 120 članova, održala je prvu sednicu u decembru 2001. Marta 2002. godine Skupstina je izabrala predsednika Kosova, premijera i vladu. Od tada, UNMIK je preneo određena ovlašćenja na privremene institucije samouprave, dok je zadržao ovlašćenja u oblastima kao što su bezbednost i zaštita stanovništva.

Ustavni okvir Kosova objedinjuje međunarodne konvencije i sporazume o ljudskim pravima, uključujući one odredbe koje štite slobodu veroispovesti i zabranjuju diskriminaciju na verskoj i nacionalnoj osnovi; UNMIK i privremene institucije samouprave uglavnom poštuju ovo pravo u praksi. UNMIK, Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju (OEBS) i privremene institucije samouprave zvanično promovišu poštovanje verskih sloboda i toleranciju u upravljanju Kosovom i sprovođenju programa za rekonstrukciju i razvoj Kosova.

Ne postoje nikakvi specifični propisi za dozvole rada verskih grupa; međutim, da bi kupili posed ili dobili finansijsku pomoć od UNMIK-a ili drugih međunarodnih organizacija, verske organizacije moraju da se registruju pri UNMIK-u kao nevladine organizacije. Kosovski muslimanski poglavari su se žalili u određenim slučajevima da nisu konsultovani pre registracije stranih islamskih nevladinih organizacija.
UNMIK priznaje kao službene neke praznike, ali ne sve muslimanske i pravoslavne verske praznike.

Ograničenja verskih sloboda

Politika i praksa UNMIK-a, privremenih institucija samouprave i KFOR-a doprinela je uglavnom slobodnom ispovedanju vere.

Nije bilo izveštaja o licima koja su u pritvoru ili zatvoru iz verskih razloga.

Prisilno versko preobraćanje

Nije bilo izveštaja o prisilnom verskom preobraćanju, uključujući i maloletne državljane Sjedinjenih Država koji su oteti ili nezakonito odvedenii iz Sjedinjenih Država, ili odbijanja državnih vlasti da dozvole povratak takvih državljana u Sjedinjene Države.

Poštovanje slobode veroispovesti - napredak i pozitivan razvoj

Broj napada na srpske pravoslavne crkve nastavio je da se smanjuje u periodu na koji se odnosi ovaj izveštaj. Članovi privremenih institucija samouprave i neki politički lideri pokušavaju da ostvare kontakt sa zvaničnicima Srpske pravoslavne crkve, a javno su se obavezali da pomognu u obnovi nekih oštećenih ili razorenih crkava. Katolički poglavari su izvestili da su kosovski Albanci muslimani pomagali u popravci i obnovi katoličkih crkava oštećenih ranije ili pre režima Savezne Republike Jugoslavije/srpskog režima pre 1999. u mestima kao što su Mališevo, Priština, Prizren, Gnjilane i Rugovska klisura blizu Peći.

Posledica povlačenja snaga Savezne Republike Jugoslavije i srpskih trupa sa Kosova 1999. i uspostavljanje UNMIK-a jeste bolja situacija za većinsku, uglavnom muslimansku, albansku populaciju i obustavljanje napada na njihove džamije i verske objekte. Jedan od najozbiljnijih problema sa kojim se suočava međunarodna zajednica kada je u pitanju upravljanje Kosovom, jeste zaustavljanje nacionalno motivisanih napada na srpske pravoslavne crkve i hramove i na pravoslavno stanovništvo na Kosovu. KFOR i međunarodna policija UNMIK-a, uz sve veće učešće Kosovske policije, bili su u stanju da značajno smanje zločine nad pravoslavnim stanovništvom i objektima.

Odeljak III. Stavovi društva

Nacionalna i verska pripadnost je tesno povezana na Kosovu. Iako se većina kosovskih Albanaca deklarišu kao muslimani, ovo obeležje ima više kulturnu nego versku konotaciju. Kosovski Srbi se deklarišu kao pripadnici Srpske pravoslavne crkve, što definiše ne samo njihove verske nego i kulturne i istorijske poglede. Za vreme i posle konflikta, neki sprski pravoslavni poglavari imali su političku ulogu posrednika, ali se većina od tada povukla iz političkog života kako su svetovni srpski lideri stupili na scenu, posebno posle izbora u novembru 2001. i kasnijeg uspostavljanja kosovskih privremenih institucija.

Nasilje u društvu se i dalje smanjuje u periodu na koji se ovaj izveštaj odnosi, iako su slučajevi nasilja nad Srbima i dalje prisutni u istoj meri. Od 72 ubistva na Kosovu u periodu na koji se izveštaj odnosi, bilo je 10 srpskih žrtava, iako se veruje da nijedno od ovih ubistava nema verski karakter. Nije bilo slučajeva kamenovanja ili drugih napada na srpsko pravoslavno sveštenstvo, ali u nekim manastirima kaluđeri i monahinje nisu mogli da imaju stalan pristup određenim delovima manastirskih imanja zbog bezbednosne situacije.

Pitanje bezbednosti je imalo zastrašujući efekat na srpsku zajednicu i njihovu slobodu kretanja, što je takođe uticalo na slobodu bogosluženja. Usled otvorenog pitanja bezbednosti, srpskim porodicama koji imaju rođake i na Kosovu i u Srbiji nisu dozvoljena putovanja u cilju viđanja sa rođacima o verskim praznicima ili ceremonijama, uključujući venčanja i sahrane. Zbog takve situacije, vladika Artemije Radosavljevic, čelnik Srpske pravoslavne crkve na Kosovu, ostaje u manastiru u srpskoj enklavi Gračanica umesto da se vrati u sedište eparhije u Prizrenu. Policija UNMIK-a i KFOR stvorili su nekoliko mehanizama zaštite da bi poboljšali kretanje, a OEBS je prijavio izvesno poboljšanje u slobodi kretanja, posebno u istočnom regionu.
Napadi na srpske pravoslavne verske objekte, verovatno od strane albanskih ekstremista, nastavljeni su tokom perioda na koji se izveštaj odnosi, iako je broj ovakvih incidenata nastavio da se veoma smanjuje. Bilo je slučajeva vandalskog uništavanja verskih objekata, uključujući i požar podmetnut u Manastiru Zočište u opštini Orahovac (koji je uništen u periodu posle konflikta), oštećenja na pravoslavnom groblju u Dečanima i eksplozije u novembru 2002. koje su ozbiljno oštetile sve pravoslavne crkve u Istoku. Antipravoslavno raspoloženje nastavljeno je u periodu na koji se ovaj izveštaj odnosi. U aprilu vođa Studentske zadruge na Prištinskom univerzitetu pozvao je na uklanjanje srpske crkve koja se nalazi u krugu Univerziteta. Ministarstvo prosvete je kasnije zahtevalo da prištinske opštinske vlasti ograde teren univerziteta i označe da se sve neuniverzitetske zgrade – uključujući i ovu crkvu – uklone; do kraja perioda na koji se odnosi izveštaj, nikakva akcija protiv crkve nije preduzeta. U Đakovici je nastao spor između gradonačelnika i KFOR-a u vezi sa odlukom gradonačelnika da se podigne memorijal na lokaciji srpske crkve koja je uništena nekoliko dana nakon prestanka neprijateljstava 1999; do kraja perioda na koji se odnosi izveštaj nikakva aktivnost nije preduzeta.

U svetlu društvenog nasilja na Kosovu nad imovinom Srpske pravoslavne crkve I srpskih pravoslavnih verskih simbola, vlasti UNMIK-a su nastavile da pružaju posebne bezbednosne mere da bi pripadnici svih verskih grupa bezbedno mogli da vrše bogosluženja. KFOR je razmestio bezbednosne trupe na verskim objektima širom Kosova da bi ih zaštitio od daljeg razaranja kao što je razaranje koje se dešavalo neposredno nakon intervencije KFOR-a 1999. Zbog poboljšanih bezbednosnih uslova i smanjenih tenzija medju etničkim zajendicama u nekim područjima, KFOR je uklonio kontrolne punktove iz većine crkava i verskih objekata u toku perioda na koji se odnosi izveštaj, oslanjajući se umesto toga na patrole lokalne policije Kosova. U većini slučajeva, takve promene bezbednosnih mera nisu povećale nivo bezbednosti ili pristup verskim objektima iako su čelni sveštenici prištinske pravoslavne crkve obavestili da se situacija pogoršala i kamenovanje učestalo otkako je u novembru 2002. bezbednost preneta sa KFOR-a na patrole kosovske policije.

Protestanti su takođe prijavili da su žrtve nasilja i diskriminacije. Njih navodno stalno uznemiravaju “islamski funadamentalisti” koji, kako oni tvrde, učestvuju na protestantskim službama da bi identifikovali pojedince koje posle maltretiraju. Jedan takav napad se dogodio u Gnjilanu u maju, kada je pripadnik Protestantske evangelističke crkve pretučen na putu od crkve do kuće. Verski poglavari tvrde da policija nije uspela da sprovede odgovarajuću istragu da bi izbegla otkrivanje mogućeg verskog motiva podela. Protestanti su se takođe žalili na vandalstva u crkvama i krađu crkvene imovine. Prijavili su diskriminaciju u odnosu na pristup medijima, posebno od strane Radio Televizije Kosovo (RTK).

Prema izveštajima iz redova protestanata, većinska muslimanska zajednica ih je prihvatila. Međutim, pojedinci primećuju da ih islamsko rukovodstvo ne uključuje u neke međuverske inicijative pod izgovorom da ne predstavljaju «tradicionalnu» versku zajednicu na Kosovu. Na primer, Radna grupa za nacrt zakona o pravnom statusu verskih zajednica ne uključuje protestante.

Poglavari islamske, pravoslavne i katoličke zajednice pokušali su da podstaknu toleranciju i mir na Kosovu, i u verskom i u političkom životu. Kosovski politički lideri – uključujući zvaničnike Kosovske vlade i vođe političkih stranaka – sve aktivnije javno pozivaju na toleranciju.

Odeljak IV. Politika Vlade Sjedinjenih Država

Vlada Sjedinjenih Država raspravlja o pitanjima verskih sloboda i nastoji da promoviše nacionalnu i versku toleranciju na Kosovu. Zvaničnici Sjedinjenih Država takođe održavaju bliske veze sa verskim poglavarima.

Od decembra 2000. godine, Vlada Sjedinjenih Država obezbeđuje značajna finansijska sredstva za Radio Kosova i Metohije (Radio Čaglavica) koji se nalazi u manastiru Gračanica i emituje program i na srpskom i na romskom jeziku. Svešteno osoblje vladike Artemija vodi stanicu i emituje vesti, muziku, intervjue i emisije iz kulture. Američke mirovne trupe u sastavu KFOR-a rade na prevenciji nacionalnog i verskog nasilja na Kosovu i čuvaju verske objekte. Sjedinjene Države su aktivno uključene u UNMIK, privremenu administrativnu misiju na Kosovu, čiji su ciljevi da obezbedi mir, omogući povratak izbeglica i obnovu, osnove demokratske samouprave i brigu za ljudska prava bez obzira na nacionalnu ili versku pripadnost. U toku perioda na koji se odnosi ovaj izveštaj, Vlada Sjedinjenih Država je finansirala delimičan pregled islamskih rukopisa na Kosovu da bi pomogla lokalnoj islamskoj zajednici da sačuva svoje versko nasleđe.

Objavljeno 18. decembra 2003.

back to top ^